AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
Abbasqulu Ağa Bakıxanov adına
TARİX İNSTİTUTU
09.05.2026 22:39
İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycan qələbəyə yalnız ön cəbhədə deyil, həm də dərin arxa cəbhədə böyük töhfələr vermişdir. SSRİ-də hasil olunan neftin 70 faizə qədəri Bakının payına düşürdü, aviasiya benzininin və sürtkü materiallarının isə 90 faizə qədəri cəbhənin aviasiya və texnikasının fasiləsiz fəaliyyətini təmin edirdi.
Respublikanın 700 mindən çox sakini cəbhəyə yollanmış, onların demək olar ki, hər ikisindən biri geri qayıtmamışdır. Milli diviziyalar Qafqazdan Avropayadək döyüş yolu keçərək, müharibənin dönüş nöqtəsinə çevrilən Stalinqrad döyüşü də daxil olmaqla ən mühüm savaşlarda iştirak etmişdilər. Bakının özündə onlarla hospital fəaliyyət göstərir, burada yüz minlərlə yaralı xilas edilirdi, zavodlar isə silah istehsal edir və hərbi texnikanı təmir edirdi.
Neftdən tutmuş cəbhədəki qəhrəmanlığa və arxa cəbhədəki fədakarlığadək bu çoxşaxəli və genişmiqyaslı töhfə MDB tarixçilərinin “Sovet İttifaqı xalqları və Böyük Qələbə. 1941–1945” adlı kollektiv əsərində yeni şəkildə qiymətləndirilmişdir. Kitab Qələbənin 80 illiyi münasibətilə Rusiyanın “Nauka” nəşriyyatı tərəfindən çap olunmuşdur.
Arxiv sənədləri və ən yeni tarixşünaslıq materialları əsasında aparılmış dərin tədqiqat nəticəsində əsas məqsədə nail olunmuşdur — Böyük Vətən müharibəsi və İkinci Dünya müharibəsinin sovet insanına təsiri barədə müxtəlif baxışları müqayisə etməyə imkan verən, müasir tədqiqatçıların retrospektiv qiymətləndirmələri ilə zənginləşdirilmiş sanballı əsər ortaya qoyulmuşdur.
Kitabın müəlliflərindən biri AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, tarix elmləri doktoru, dosent İlqar Niftəliyevdir. “Moskva-Bakı”ya müsahibəsində azərbaycanlı tədqiqatçı kitab üzərində birgə işin necə aparıldığından və bu əsərdə Azərbaycanla bağlı hansı mühüm tarixi faktların yer aldığından bəhs edib.
Kitab keçmiş SSRİ-nin müxtəlif ölkələrindən olan tarixçiləri bir araya gətirib. Azərbaycanlı tədqiqatçılar bu işdə nə dərəcədə fəal iştirak ediblər və bu dialoq necə qurulub?
“Sovet İttifaqı xalqları və Böyük Qələbə. 1941–1945” kitabında təqdim olunan “Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində” adlı fəsil göstərir ki, azərbaycanlı tədqiqatçılar bu nəşrin hazırlanmasında ən fəal şəkildə iştirak ediblər. İş kitabda toxunulan ayrı-ayrı həssas məsələlər üzrə sıx peşəkar dialoq və müzakirələr əsasında qurulmuşdu. Azərbaycanın 1941–1945-ci illər müharibəsində iştirakına həsr olunmuş fəsil materialın dərindən işlənməsi və müxtəlif mənbə növlərindən, ilk növbədə arxiv sənədlərindən istifadə olunması ilə seçilir. Bu, səfərbərlik və milli diviziyaların fəaliyyəti barədə əvvəllər az məlum olan və ya dəqiqləşdirilmiş məlumatların kitaba daxil edilməsinə imkan verib. Tədqiqat həmçinin Z. Bünyadov, M. Süleymanov, R. Zeynalov, B. Mehdiyev, M. Əmraxov və digər aparıcı azərbaycanlı tarixçilərin əsərlərinə əsaslanır. Bu isə mövzunun öyrənilməsində varisliyi və elmi töhfənin yüksək səviyyəsini vurğulayır. Mətndən göründüyü kimi, tədqiqatçılar arasında dialoq konstruktiv olub və müharibənin obyektiv, çoxşaxəli mənzərəsinin yaradılmasına yönəlib. Azərbaycana həsr olunmuş fəsildə müharibə illərində qarşılıqlı münasibətlərin mürəkkəb məqamları açıq şəkildə müzakirə olunur. Məsələn, sovet ali komandanlığının bəzi nümayəndələri tərəfindən milli diviziyalara etimadsızlıq problemi və siyasi şöbələrin milli hərbi hissələrlə zəif əlaqəsi qeyd olunur. Belə faktların daxil edilməsi tarixçilər arasında bu gün açıq və dürüst peşəkar dialoqun mövcudluğunu göstərir.
Böyük Vətən müharibəsi kimi həssas bir mövzu ilə bağlı müxtəlif dövlətlərin alimləri arasında ortaq dil tapmaq nə dərəcədə çətin idi?
Sovet İttifaqının dağılmasından 35 il keçib. Bu illər ərzində müharibə tarixi müstəqil dövlətlərdə artıq vahid xarakter daşımır, daha milli və məzmun baxımından daha detallı olub. Müasir tədqiqatlar ümumi Qələbə mənzərəsini qarşı-qarşıya qoymağa deyil, hər bir xalqın özünəməxsus töhfəsi ilə tamamlamağa çalışır. Buna görə də artıq müstəqil olan dövlətlərin tarixçiləri arasında ortaq dil tapmaq yüksək peşəkarlıq, takt və açıq, bəzən isə kəskin dialoqa hazır olma tələb edən mürəkkəb vəzifədir. Dialoqda ən çətin məsələ uzun müddət susdurulan və ya birtərəfli işıqlandırılan məsələlərin müzakirəsidir. Müstəqil dövlətlərin tarixçiləri əsir düşən insanların faciəsini və onların kollaborasionist birləşmələrdə iştirak səbəblərini daha dərindən araşdırır, məcburi şəraiti ideoloji seçimdən ayırırlar. Müharibəyə artıq yalnız qəhrəmanlıq dastanı kimi deyil, həm də konkret millət üçün nəhəng demoqrafik və humanitar fəlakət kimi baxılır. Müharibə terminologiyasına yanaşmada da fərqlər müşahidə olunur. Rusiyada “Böyük Vətən müharibəsi” termini saxlanıldığı halda, Azərbaycanda və bir sıra digər respublikalarda vurğu “İkinci dünya müharibəsi” termininə yönəlir. Bu, milli tarixi dünya kontekstinə inteqrasiya etmək istəyini əks etdirir. Bununla belə, bütün bu xüsusiyyətlərə baxmayaraq, azərbaycanlı, rus və keçmiş İttifaqın digər respublikalarından olan alimlərin Qələbənin 80 illiyinə həsr olunmuş kitab üzərində birgə işləməsi peşəkar dialoqun mümkün və zəruri olduğunu göstərən parlaq nümunədir.
Azərbaycana həsr olunmuş fəsil kifayət qədər genişdir. O, hətta müharibə tarixini yaxşı bildiyini düşünən insanları nə ilə təəccübləndirə bilər?
Azərbaycana həsr olunmuş fəsil oxucunu ilk növbədə geniş statistik məlumatlarla müharibənin az tanınan aspektlərinin dərin təhlilinin vəhdəti ilə təəccübləndirə bilər. Bu aspektlər adi hərbi-tarixi narrativdən kənara çıxır. Əgər Bakı neftinin əhəmiyyəti çoxlarına məlumdursa, fəsildə bu töhfənin heyrətamiz detalları təqdim olunur: Azərbaycan ümumittifaq neft hasilatının 70 faizini təmin edir, aviasiya benzininin və sürtkü yağlarının 90 faizini istehsal edirdi. Kəskin avadanlıq qıtlığı və kadr çatışmazlığı şəraitində belə (bir çox neftçilər cəbhəyə getmiş və ya “İkinci Bakı”nın yaradılması üçün ölkənin şərq rayonlarına göndərilmişdi), Bakı nəinki istehsalı qoruyub saxladı, hətta onu müdafiə ehtiyaclarına uyğunlaşdırdı. Fəsildə milli hərbi birləşmələrin döyüş yolu ətraflı təsvir olunur ki, bu da sadəcə döyüş xəritəsində hərəkət etməkdən qat-qat mürəkkəb idi. Oxucu 77-ci, 416-cı, 402-ci, 223-cü və 271-ci diviziyaların Qafqazdan Avropaya, o cümlədən Berlinin hücumuna qədər döyüş yolunu izləyə bilər. Burada 416-cı diviziyanın döyüşçüləri Brandenburq qapılarının alınması zamanı xüsusi fərqlənmişdilər. Ümumilikdə fəsildə canlı qəhrəman hekayələri təqdim olunur; onların bir çoxu “unudulmuş” və ya sovet dövründə lazımi şəkildə işıqlandırılmamışdı. Bu həm Brest müdafiəçilərinə, həm də Stalinqrad və Qafqaz uğrunda döyüşlərdə fərqlənmiş qəhrəmanlara aiddir. Bir çoxları Avropa müqavimət hərəkatının azərbaycanlı qəhrəmanlarını Mehdi Hüseynzadə (“Mixaylo”) və Əhmədiyyə Cəbrayılovu (“Armed Mişel”) tanıyır. Lakin fəsil bu konteksti genişləndirir. Burada əsirlikdən qaçaraq İtaliya, Fransa və Yuqoslaviyanın partizan dəstələrində döyüşən azərbaycanlılar barədə məlumatlar verilir. Fəsil həmçinin Bakının əsas arxa cəbhə mərkəzlərindən birinə çevrilməsini təsvir etməklə diqqəti cəlb edir: müharibə illərində burada 70-dən çox təxliyə hospitalı yaradılmış və yüz minlərlə sovet əsgərinin həyatı xilas edilmişdi. Mühüm faktlardan biri də Azərbaycanın mülki zavodlarının operativ şəkildə “Katyuşa” mərmiləri də daxil olmaqla 130-dan çox silah növü istehsalına və təyyarələrin təmirinə uyğunlaşdırılmasıdır.
Ayrı bir mövzu — Bakı nefti. Demək olarmı ki, onsuz müharibənin nəticəsi fərqli ola bilərdi? Bu nəşrdə bu necə göstərilir?
Bakı neftinin rolu məsələsinə sadəcə iqtisadi amil kimi deyil, qələbənin həlledici strateji şərti kimi baxılır. Mətn oxucunu belə bir nəticəyə gətirir ki, Bakı nefti olmadan sovet qoşunlarının texniki üstünlüyü və hərəkət qabiliyyəti mümkün olmazdı. Sirr deyil ki, müharibə ərəfəsində SSRİ-də neft hasilatının 70 faizindən çoxu Bakının payına düşürdü və SSRİ Almaniyanın əsas neft ixracatçılarından biri idi. Almaniyanın Avropada təcavüzünün genişləndiyi şəraitdə bu amil İngiltərə və Fransa hökumətlərinə 1940-cı ilin ortalarına qədər Bakı neft mədənlərini bombalamaq planları qurmağa əsas vermişdi. Bakı neftinin müstəsna rolunu yalnız Moskvada deyil, Berlində də anlayırdılar. Təsadüfi deyil ki, Moskva yaxınlığında alman qoşunlarının məğlubiyyətindən və “idrımlısürətli müharibə”in iflasından sonra Hitler 1942-ci ilin yay hərbi kampaniyasının əsas hədəfi kimi məhz Bakını seçmişdi. Stalinqrada eyni vaxtda hücum isə Qafqaza irəliləyən alman qoşunlarının şimal-şərq cinahını qorumaq məqsədi daşıyırdı. Beləliklə, İkinci dünya müharibəsinin ən böyük və həlledici döyüşü — Stalinqrad döyüşü — Qafqaz nefti uğrunda döyüş idi. Stalinqradı ələ keçirməklə alman hərbi komandanlığı Sovet Ordusuna neft tədarük yollarını kəsmək niyyətində idi. Buna görə də azərbaycanlı müəlliflər Qafqaz və Stalinqrad müdafiəçilərinin qəhrəmanlığını məhz alman qoşunlarının neft mədənlərinə çıxışının qarşısını almaq zərurəti ilə əlaqələndirirlər; çünki neft məhsulları olmadan ordu tamamilə gücdən düşərdi.
Kitabda Həzi Aslanov və Mehdi Hüseynzadə kimi qəhrəmanlardan bəhs olunur. Bu gün onların adlarının yenidən geniş ictimaiyyətə qaytarılması nə dərəcədə vacibdir?
Həzi Aslanov və Mehdi Hüseynzadə kimi qəhrəmanların adlarının yenidən geniş ictimai müstəviyə qaytarılması nəşrdə sadəcə xatirəyə ehtiram kimi deyil, tarixi ədalətin qorunması və gələcək nəsillərin tərbiyəsi baxımından son dərəcə vacib element kimi qiymətləndirilir. Bu gün müharibənin nəticələrini yenidən nəzərdən keçirmək cəhdlərinin artdığı bir dövrdə bu adların qaytarılması dezinformasiyaya qarşı güclü cavab rolunu oynayır. İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanovun və əfsanəvi partizan Mehdi Hüseynzadənin nümunələri aydın şəkildə göstərir ki, qələbə ümumi iş idi və şəxsi igidliyin milli sərhədi yox idi. General-mayor Həzi Aslanovun tank birləşmələrinə rəhbərlikdəki taktiki dahiliyi, xüsusilə Stalinqrad döyüşündə və Belarusun azad olunmasında göstərdiyi fəaliyyət onu İkinci dünya müharibəsinin görkəmli sərkərdələri sırasına daxil edir. Mehdi Hüseynzadənin Yuqoslaviya və İtaliya partizanları sırasında “Mixaylo” adı ilə fəaliyyəti, Əhmədiyyə Cəbrayılovun Fransa müqavimət hərəkatında iştirakı Azərbaycanın Avropanın azad olunmasına verdiyi töhfənin miqyasını göstərir ki, bu da respublikanın faşizmin məğlub edilməsində rolunun beynəlxalq səviyyədə tanınması üçün vacibdir. Kitabda adı çəkilən şəxslər onilliklər keçməsinə baxmayaraq heyrətləndirən unikal hərbi talelərin sahibləridir. Kitab müxtəlif səbəblərdən (məsələn, partizanlara qoşulmazdan əvvəl əsirlikdə olmaq kimi) əvvəlki onilliklərdə kifayət qədər işıqlandırılmayan döyüşçülərin bioqrafiyalarının detallarını bərpa etməyə kömək edir.
Tez-tez cəbhədən danışılır, lakin arxa cəbhədən daha az bəhs olunur. Müəlliflər Azərbaycan xalqının arxa cəbhədə — zavodlarda, hospitallarda və gündəlik həyatda göstərdiyi qəhrəmanlığı aça biliblərmi?
Bəli, bu nəşrdə arxa cəbhə Azərbaycanının qəhrəmanlığı xüsusi diqqətlə təsvir olunub. Müəlliflər “arxa cəbhə” anlayışını yalnız resurs mənbəyi kimi dar çərçivədə təqdim etməkdən uzaqlaşaraq onu hər bir respublika sakininin töhfə verdiyi tamhüquqlu “ikinci cəbhə” kimi göstərirlər. Respublikanın mülki iqtisadiyyatının ən qısa müddətdə müharibə ehtiyaclarına necə uyğunlaşdırıldığı ətraflı təsvir olunur. Azərbaycanın sənaye müəssisələri müxtəlif silah və sursat növlərinin, o cümlədən raket detalları istehsalını və qırıcı təyyarələrin təmirini təşkil etmişdi. Respublikanın kimyaçı alimləri yüksək oktanlı aviasiya benzini və strateji əhəmiyyətli əlavələrin əldə olunmasının yeni üsullarını hazırlamışdılar. Zavod və mədənlərdə iş növbələrinin 12–14 saat davam etdiyi, cəbhəyə gedən kişilərin yerlərini isə kütləvi şəkildə qadınlar və yeniyetmələrin tutduğu xüsusi vurğulanır. Azərbaycan xalqının humanitar qəhrəmanlığına ayrıca diqqət yetirilir. Bakı SSRİ-nin ən böyük müalicə mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Azərbaycan təbabətinin yüksək səviyyəsi və tibb bacılarının fədakarlığı sayəsində yaralıların böyük əksəriyyəti yenidən sıraya qayıdırdı. Azərbaycan əhalisinin gündəlik həyatı ətraflı təsvir olunur: insanların hospitallara şəxsi əşyaların və ərzağın gətirməsi, konsertlərin təşkil etməsi və ağır yaralı döyüşçülərə himayədarlıq etməsi göstərilir. Arxa cəbhədəki qəhrəmanlıq hər bir vətəndaşın şəxsi iştirak hissi vasitəsilə təqdim olunur. Azərbaycanlılar könüllü şəkildə Müdafiə Fonduna şəxsi əmanətlərini, zinət əşyalarını və ailə relikviyalarını verirdilər. Bu vəsait hesabına tank kolonları və aviasiya eskadrilyaları yaradılırdı. Texnika və insanların səfərbər olunmasına baxmayaraq, Azərbaycan kəndi cəbhəni pambıq, taxıl və heyvandarlıq məhsulları ilə təmin etməyə davam edirdi. Respublika SSRİ-nin qərb bölgələrindən təxliyə olunmuş minlərlə insan üçün ikinci evə çevrilmiş, onları sığınacaq və işlə təmin etmişdi. Arxa cəbhə həm də mədəni dayaq rolunu oynayırdı. Azərbaycanın mədəniyyət və incəsənət xadimləri daim təşviqat briqadaları ilə ön cəbhəyə gedərək əsgərlərin döyüş ruhunu yüksəldirdilər. Beləliklə, Azərbaycanın Qələbəyə töhfəsinə həsr olunmuş fəsildə “hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün” şüarının sadəcə şüar deyil, hər bir azərbaycanlının həyat tərzi olduğu geniş şəkildə göstərilmişdir.
Azərbaycana həsr olunmuş fəsildə tarixə dair ənənəvi təsəvvürləri dəyişə biləcək yeni sənədlər və gözlənilməz faktlar varmı?
Azərbaycana həsr olunmuş fəsildə həqiqətən də tarixə alışılmış baxışı yenidən nəzərdən keçirməyə imkan verən bir sıra mühüm məqamlar yer alıb. Bu faktlar respublikanın iştirakını sadəcə “mühüm töhfə” səviyyəsindən ölkənin yaşaması üçün kritik amil statusuna yüksəldir. Azərbaycan Siyasi Sənədlər Arxivinə əsaslanan müəlliflər Azərbaycanın müharibədə iştirak miqyası barədə təsəvvürü dəyişən dəqiqləşdirilmiş rəqəmlər təqdim edirlər. Fəsildə sənədlərlə təsdiqlənir ki, respublikadan cəbhəyə 700 mindən çox insan səfərbər olunmuşdu və onların demək olar ki, yarısı geri qayıtmamışdı. Əhalisi bir qədər 3 milyondan artıq olan və ərazisində hərbi əməliyyatlar aparılmayan bir respublika üçün bu, nəhəng demoqrafik zərbə idi. Fəsildə Bakının mümkün alman işğalına necə hazırlaşdığı ilə bağlı əvvəllər geniş işıqlandırılmayan məqamlar da açıqlanır. Burada neftin düşmənin əlinə keçməməsi üçün alman ordusunun irəliləyişi halda neft quyuların konservasiyası və hətta məhv edilməsi planlarından bəhs olunur. Ən diqqətçəkən faktlardan biri ilk müdafiə xəttinin qəhrəmanları barədə tarixi həqiqətin bərpası, xüsusilə Brest qalasında döyüşmüş azərbaycanlı əsgərlərin adlarının müəyyənləşdirilməsi olmuşdur. Uzun müddət onların adları kölgədə qalsa da, yeni arxiv məlumatları ilk zərbəni qəbul etmiş onlarla qəhrəmanın adını müəyyən etməyə imkan verir. Səfərbərlik prosesi və milli diviziyaların formalaşdırılması ilə bağlı “ağ ləkələrə” dair çoxlu faktlar mövcuddur ki, bu barədə bu gün təkcə azərbaycanlı tarixçilər deyil, rus tarixçiləri, məsələn Aleksey Bezuqolnı da yazırlar.
Bu gün İkinci dünya müharibəsinin nəticələrinin yenidən nəzərdən keçirilməsi cəhdləri daha tez-tez səslənir. Demək olarmı ki, sizin kitabınız bu çağırışlara bir növ cavabdır?
Bu gün tarix tez-tez siyasi müzakirələrin predmetinə çevrilsə də, İkinci dünya müharibəsinin nəticələri mövzusu keçmiş İttifaq respublikaları üçün hələ də birləşdirici amil olaraq qalır. Ortaq dil tapılmasını asanlaşdıran əsas məqam ümumi faktoloji bazadır — nasizmə qarşı birgə mübarizə. Çətinlik yalnız bəzi müharibəqabağı hadisələrin yozumu ilə bağlı yarana bilər, lakin cəbhədə döyüşən əsgərlərin və arxa cəbhə zəhmətkeşlərin qəhrəmanlığı fikir ayrılığı doğurmur və elmi dialoq üçün etibarlı təməl hesab olunur.
Bu, SSRİ-nin dağılmasından sonrakı 35 il ərzində MDB ölkələri tarixçilərinin ilk belə birgə nəşridir. Şübhəsiz ki, bu nəşri tarixin saxtalaşdırılması cəhdlərinə qarşı genişmiqyaslı elmi-sənədli cavab kimi qiymətləndirmək olar. Kitab emosional manifest kimi deyil, arxiv sənədləri və faktlarla əsaslandırılmış ciddi arqument kimi çıxış edir. Kitabda miflərə qarşı əsas silah arxiv sənədidir. Qələbənin 80 illiyinə həsr olunmuş bu kitab elmi formaya salınmış canlı yaddaşdır. O, keçmiş İttifaq xalqlarının nasizmin məğlub edilməsindəki rolunu kiçiltmək və ya təhrif etmək cəhdlərinə qarşı layiqli cavabdır.
Kitabın Bakıda təqdimatları planlaşdırılırmı və Azərbaycan oxucuları tərəfindən ona maraq varmı?
Azərbaycanda 1941–1945-ci illər müharibəsinin xatirəsinə ənənəvi olaraq böyük ehtiramla yanaşılır. Dəyərlərin yenidən qiymətləndirilməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda kütləvi şüur bu gün də İkinci dünya müharibəsinin nəticələri, eləcə də respublikamızın həmin müharibədəki yeri və rolu məsələsində sabit birlik nümayiş etdirir. Bu prosesə dövlətin fəal iştirakı böyük təsir göstərir. Bu iştirak müxtəlif simvolik addımlarla həyata keçirilir: Azərbaycan Respublikası Prezidentinin hər il müharibə veteranları ilə görüşləri, onların sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə bağlı prezident sərəncamları, həmçinin Azərbaycan xalqının tarixində bu əlamətdar gün münasibətilə rəsmi şəxslərin ictimai çıxışları buna nümunədir. Buna görə də bu mövzuda aparılan tədqiqatlar həm akademik mühitdə, həm də babaları və ulu babaları bu Qələbədə töhfəsi olan geniş oxucu auditoriyasında daim böyük maraq doğurur. 2025-ci ilin aprel və noyabr aylarında Azərbaycan Respublikasının A.A. Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun rəhbərliyi MDB ölkələri tarixçiləri Assosiasiyası və Rusiya Elmlər Akademiyasının Ümumi Tarix İnstitutu tərəfindən təşkil olunmuş, Böyük Qələbənin 80 illiyinə və müharibə xatirəsinə həsr edilmiş konfranslarda iştirak etmişdir. “Sovet İttifaqı xalqları və Böyük Qələbə” kitabı nəşr olunduqdan sonra institutun Elmi Şurasının iclaslarından birində bu kitab müzakirə edilmiş və azərbaycanlı tarixçilərin onun hazırlanmasında iştirakının əhəmiyyəti xüsusi vurğulanmışdır.